BOLET\u00cdN GALEGO DE LITERATURA, n\u00ba 38 \/ 2\u00ba SEMESTRE (2007): pp. 161-178 \/ ISSN 0214-9117<\/p>\n
ENCONTROS \/ RENDEZVOUS<\/em><\/p>\n En Santiago de Compostela con Agust\u00edn Fern\u00e1ndez Paz<\/strong><\/p>\n Blanca-Ana Roig Rechou<\/p>\n Isabel Soto<\/p>\n En maio de 2008 tivemos ocasi\u00f3n de manter unha demorada conversa con Agust\u00edn Fern\u00e1ndez Paz (Vilalba, 1947), un dos creadores fundamentais da literatura galega contempor\u00e1nea. Con el falamos dos seus m\u00e1is de trinta anos dedicados \u00e1 escrita de obras conscientemente situadas no sistema literario infantil e xuvenil, dos retos de futuro tras abandonar o seu labor profesional como docente, da cr\u00edtica e dos reco\u00f1ecementos que recibiu o seu labor e, sobre todo, da s\u00faa faceta de lector incans\u00e1bel e da s\u00faa paix\u00f3n pola lectura.<\/p>\n BLANCA-ANA ROIG RECHOU \/ ISABEL SOTO (B-ARR \/ IS)<\/strong>. <\/strong>Tes afirmado que a literatura se constr\u00fae cos f\u00edos da vida e mesmo que es un \u201cdepredador da realidade\u201d… Na t\u00faa obra pareces plasmar paisaxes da t\u00faa propia memoria. Que hai de ti, da t\u00faa infancia, dos f\u00edos da t\u00faa vida na t\u00faa obra? En todos os teus t\u00edtulos se agocha alg\u00fan episodio autobiogr\u00e1fico?<\/em><\/p>\n AGUST\u00cdN FERN\u00c1NDEZ PAZ (AFP)<\/strong>. A idea de que a literatura se tece cos f\u00edos da vida par\u00e9ceme esencial. A vida, en sentido amplo, \u00e9 o \u00fanico material que te\u00f1o \u00e1 man para artellar os meus libros, todo sae dela. Dende as tramas, que me serven para expresar a mi\u00f1a visi\u00f3n do mundo, at\u00e9 o xeito de escribilos, coa mi\u00f1a experiencia de lector como pano de fondo. Isto, naturalmente, non ten nada que ver con esa asociaci\u00f3n que \u00e1s veces se fai entre as experiencias da vida persoal e as historias narradas nos libros. Porque esas historias son inventadas, xaora, a\u00ednda que se nutran de materiais da mi\u00f1a biograf\u00eda, metamorfoseados dun xeito m\u00e1is ou menos intenso no proceso de escritura. Hai, con todo, libros nos que \u00e9 m\u00e1is doado intu\u00edr as experiencias persoais que os fixeron nacer. Coma tal, Trece anos de Branca<\/em>, Avenida do Parque, 17<\/em> ou diversos relatos d\u2019O \u00fanico que queda \u00e9 o amor<\/em>.<\/p>\n Os anos da infancia te\u00f1en unha importancia especial, e non o digo porque unha parte dos libros que escribo se encadre no que, para entend\u00e9rmonos, chamamos literatura infantil. Rilke escribiu que a patria dunha persoa \u00e9 a infancia e Pessoa afirmaba que a patria dun escritor era a s\u00faa lingua. No meu caso, lingua e infancia l\u00e9vanme aos meus anos en Vilalba, cando asist\u00edn \u00e1 creaci\u00f3n do mundo e fun descubrindo os nomes das cousas, nese proceso marabilloso que ten lugar durante os primeiros anos de vida de calquera persoa.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>Tam\u00e9n tes contado en moitas ocasi\u00f3ns como \u00e9 o teu sistema de traballo, dende que pensas na idea inicial dun relato at\u00e9 que a trasladas, tras unha intensa meditaci\u00f3n e un longo traballo, ao ordenador. Como nacen as t\u00faas novelas? \u00c9 para ti un proceso desacougante, obsesivo…<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Obsesivo, si, pero nel non hai lugar para o desacougo, sen\u00f3n para a excitaci\u00f3n que produce a experiencia creativa. O que fai que se po\u00f1a en marcha o proceso case sempre \u00e9 un feito da vida coti\u00e1. Non \u00e9 preciso que sexa un feito extraordinario, o que ten que ser diferente \u00e9 a mirada coa que o ollas. Moitas veces son experiencias que esqueces ao pouco tempo. Pero hai casos nos que esa experiencia queda no cerebro, as\u00e9ntase nel e acaba por converterse nunha obsesi\u00f3n que pide sa\u00edr f\u00f3ra. Nese momento \u00e9 cando comprendo que te\u00f1o diante un pos\u00edbel libro, que logo escribirei ou non, porque a vida \u00e9 moi breve e nin de lonxe poder\u00eda dispor de tempo para desenvolver todas as teimas que me ve\u00f1en \u00e1 cabeza.<\/p>\n Se me decido a escribilo, ent\u00f3n o proceso si que \u00e9 moi semellante: a creaci\u00f3n dunha trama que lle dea vida ao que queres expresar, a progresiva definici\u00f3n dos personaxes, o proceso de documentaci\u00f3n, as fichas previas, a escrita do primeiro borrador, as d\u00fabidas que van aparecendo, as sucesivas revisi\u00f3ns… Como na vida, sempre \u00e9 igual e sempre \u00e9 diferente.<\/p>\n B-ARR \/ IS.<\/strong> <\/strong>E cando consideras que un texto est\u00e1 rematado, visualizas a s\u00faa presentaci\u00f3n gr\u00e1fica? Decides con que ilustrador desexas traballar ou moitas veces debes aceptar imposici\u00f3ns? Como \u00e9 a t\u00faa relaci\u00f3n cos ilustradores e ilustradoras ou cos encargados de dese\u00f1ar a parte gr\u00e1fica dos teus libros?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. A visualizaci\u00f3n \u00e9 inevit\u00e1bel, o pouso do cine e da banda dese\u00f1ada \u00e9 moi poderoso. Pero creo que ten escasa relevancia; o importante \u00e9 a potencialidade que te\u00f1a o texto para conectar co mundo persoal do ilustrador.<\/p>\n Eu sempre escribo o texto dun xeito aut\u00f3nomo, sen pensar nada nas pos\u00edbeis ilustraci\u00f3ns, ag\u00e1s nas contadas ocasi\u00f3ns en que escrib\u00edn alg\u00fan conto para primeiros lectores; neses casos adoito facer tam\u00e9n unha especie de gui\u00f3n que lle poida ser de utilidade a quen vaia ilustrar.<\/p>\n Noutros libros meus que te\u00f1en ilustraci\u00f3ns, \u00e1s veces tiven oportunidade de suxerir a persoa coa que desexaba traballar, a\u00ednda que adoita ser a editorial quen finalmente decide. Nalgunhas ocasi\u00f3ns mantiven unha relaci\u00f3n estreita con quen ilustraba, noutras non souben nada at\u00e9 estaren rematadas as ilustraci\u00f3ns.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>Semella que a literatura \u00e9 unha presenza constante na t\u00faa vida. Na t\u00faa obra perc\u00edbese, a trav\u00e9s da cita expl\u00edcita ou da referencia impl\u00edcita, a intertextualidade, e ao tempo a lectura das t\u00faas obras sempre sup\u00f3n un intenso reencontro, unha emocionante viaxe pola literatura doutros moitos creadores pertencentes \u00e1s m\u00e1is diversas tradici\u00f3ns. Tam\u00e9n son obvias outras das t\u00faas paix\u00f3ns: o cine, a m\u00fasica, a arte en xeral. F\u00e1lanos un pouco do que opinas ao respecto e, se es quen de elixir, dinos a que creadores non poder\u00edas renunciar nunca?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Pois si, a literatura tivo, e ten, unha presenza grande na mi\u00f1a vida. Tam\u00e9n o cine e a banda dese\u00f1ada, dos que non falarei aqu\u00ed para non alongarme en exceso. Eu son unha bo exemplo da afirmaci\u00f3n de Cunqueiro (\u201cO home precisa, coma quen bebe auga, beber so\u00f1os\u201d) reiterada hai pouco por Paul Auster (\u201cNecesitamos historias case tanto coma o comer, e sexa cal sexa a forma en que se presenten \u2013na p\u00e1xina impresa ou na pantalla da televisi\u00f3n- resultar\u00eda impos\u00edbel imaxinar a vida sen elas\u201d).<\/p>\n L\u00e9mbrome lendo, en todas as etapas da mi\u00f1a vida, nunhas con m\u00e1is intensidade ca noutras. A escritura \u00e9 secundaria se a comparamos coa lectura, se algo son \u00e9 lector. Tiven o defecto, ou a virtude, de que me interesase todo: narraci\u00f3n, poes\u00eda, ensaio. A\u00ednda que sexa narraci\u00f3n o que m\u00e1is lea, a poes\u00eda \u00e9 o espazo m\u00e1is s\u00f3lido, ao que un volve unha e outra vez.<\/p>\n \u00c9 l\u00f3xico que esta experiencia lectora apareza reflectida nos meus libros, moitas veces dun xeito expl\u00edcito. Nas mi\u00f1as novelas sempre hai alg\u00fan personaxe ao que lle apaixona ler. \u00c9, digamos, unhas das marcas da casa. Iso v\u00e1leme para poder falar dos t\u00edtulos que me gustan e que desexo compartir. E, ao tempo, s\u00e9rveme para caracterizar mellor os personaxes, pois a sentenza de Borges (\u201ceu son os libros que lin\u201d) tam\u00e9n \u00e9 certa para eles.<\/p>\n Os autores que m\u00e1is me interesaron foron suced\u00e9ndose ao longo da mi\u00f1a vida. Entre eles hai nomes dos considerados can\u00f3nicos e outros que pertencen \u00e1 chamada literatura de x\u00e9nero (a novela negra, a literatura de misterio e terror, a ciencia ficci\u00f3n), nunca tiven problema ning\u00fan para compaxinar os dous tipos de lecturas. De determinados autores lin obsesivamente todo o que atopaba de e sobre eles: Kafka, Joyce, Lovecraft, Ferr\u00edn, Valente, Camus, Rosal\u00eda, Chandler, Garc\u00eda M\u00e1rquez, Cunqueiro, Cort\u00e1zar… Co paso do tempo alg\u00fans deixaron de interesarme; outros permanecen nese grupo de autores os que nunca abandonarei. E sempre hai novos nomes que un vai descubrindo cos anos, desde Paul Auster a Wislawa Szymborska, pasando por Manuel Rivas, John Connolly, Bernardo Atxaga ou Ian McEwan. Por sorte para n\u00f3s, precisariamos de varias vidas para ler todos os libros extraordinarios que temos ao noso alcance.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. E dos autores de LIX? Quen son os teus \u201ccl\u00e1sicos\u201d e a quen segues na actualidade?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Comecei a ler autores da chamada LIX na d\u00e9cada dos setenta, cando algunhas editoriais espa\u00f1olas, como Noguer ou Alfaguara, empezaron a traducir obras que renovaran o panorama europeo tras a guerra mundial. As\u00ed puiden ler autores como Gianni Rodari, Roald Dahl, Mar\u00eda Gripe, Michael Ende, Astrid Lindgren ou \u00darsula W\u00f6lffel; dalg\u00fan xeito, eles sinal\u00e1ronme o cami\u00f1o que logo hab\u00eda seguir cos meus libros.<\/p>\n Tam\u00e9n est\u00e1n os autores de sempre, que lin por primeira vez na mi\u00f1a infancia e que rel\u00edn de maior: Verne, Salgari, Stevenson, Poe… Nos seus libros est\u00e1 a ra\u00edz da mi\u00f1a afecci\u00f3n pola lectura, nunca poderei esquecer a d\u00e9beda que te\u00f1o con eles.<\/p>\n Actualmente, non son quen de seguir o que se publica, a\u00ednda que hai autores que me interesan especialmente: Aidam Chambers, Marjaleena Lembcke, Jostein Gaarder, Christine N\u00f6stlinger… Tam\u00e9n me parece de moi alta calidade a obra dalg\u00fans autores da LIX galega e da que se est\u00e1 a desenvolver nas outras linguas de Espa\u00f1a.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Mesmo en <\/em>Aire negro, o doutor emprende con Laura Novo unha terapia baseada na lectura de libros cheos de paix\u00f3n e vitalidade, deses que espertan as ganas de vivir en calquera persoa. Isto rep\u00edtese noutras obras t\u00faas como, por exemplo, en <\/em>Corredores de sombra, onde os protagonistas intercambian lecturas. Compartes esa idea do poder dos libros e da lectura para cambiar a vida das persoas? Cres no valor terap\u00e9utico da lectura e tam\u00e9n da escrita?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. A literatura ten unha dimensi\u00f3n moi fonda, ademais doutras m\u00e1is evidentes, pois \u00e9 capaz de chegar \u00e1 cerna esencial que nos caracteriza como seres humanos. A complexidade das persoas, a fondura da vida, as grandes preguntas da humanidade, os sentimentos e as emoci\u00f3ns… Todo iso est\u00e1 nos libros, por iso creo que te\u00f1en a capacidade de cambiarnos a vida, a\u00ednda que non saibamos como nin de que xeito.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Comezaches a escribir pasados os 40 anos. Como xurdiu esa necesidade e a que motivos respondeu que te decidises pola literatura dirixida aos m\u00e1is novos?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. A esa idade comecei a publicar, pero escrib\u00eda desde moito antes. Fac\u00edao en cadernos que hoxe chamariamos diarios de lecturas, e de pel\u00edculas, e pedag\u00f3xicos, mais nin se me pasaba pola cabeza publicalos, xa dixen antes que se algo me considero \u00e9 lector.<\/p>\n Ao de escribir pensando en publicar cheguei un pouco de casualidade. Cadrou que por aqueles anos, a finais dos setenta, foi cando se comezou a introducir de xeito oficial o galego no ensino. As\u00ed que comecei escribindo contos para utilizar nas mi\u00f1as clases, logo pasei a facelos para inclu\u00edlos en materiais did\u00e1cticos (os meus primeiros relatos apareceron como lecturas da serie O Noso Galego<\/em>, que faciamos os do colectivo Avantar) e, finalmente, comecei a publicar dun xeito aut\u00f3nomo. Cadrou que dous dos meus primeiros libros levaron premios de importancia, un no \u00e1mbito galego (o Merl\u00edn, por As flores radioactivas<\/em>) e outro no \u00e1mbito estatal (o Lazarillo, por Contos por palabras<\/em>; era a primeira vez que o ga\u00f1aba un libro escrito nunha lingua que non fose o castel\u00e1n). Descubrir que os meus libros eran ben recibidos e que ti\u00f1an lectores animoume a seguir escribindo. E, a\u00ednda que continuei coa escrita de textos te\u00f3ricos \u2013Ler en galego<\/em>, Os c\u00f3mics nas aulas<\/em>\u2026\u2013 e de materiais did\u00e1cticos, pouco a pouco a ficci\u00f3n foi ga\u00f1ando terreo e adquiriu unha importancia cada vez maior na mi\u00f1a vida.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Algunha vez consideraches a posibilidade de escribir \u201cpara\u201d adultos ou pensas que xa o fas?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Dalg\u00fan xeito, creo que xa o fago; varios dos meus libros (Aire negro<\/em>, O centro do labirinto<\/em>, O \u00fanico que queda \u00e9 o amor<\/em>, Amor dos quince anos, Marilyn<\/em>, Cos p\u00e9s no aire<\/em>…) poder\u00edan estar publicados nalgunha colecci\u00f3n da chamada literatura de adultos. Mais \u00e9 opci\u00f3n mi\u00f1a que estean en colecci\u00f3ns xuven\u00eds; deste xeito chego a un sector do lectorado que me interesa moito, a mocidade; e, se non existisen os prexu\u00edzos sociais que hai sobre a LIX, non ter\u00eda que ter ning\u00fan problema en chegar aos lectores adultos. \u00c9 unha opci\u00f3n coa que me sinto c\u00f3modo, non te\u00f1o intenci\u00f3n ningunha de modificala no futuro.<\/p>\n En resumo: s\u00edntome moi lonxe do concepto de literatura xuvenil como unha literatura menor. Non escribo os meus libros porque non saiba facer outro tipo de textos, nin creo que a LIX sexa un banzo para poder pasar logo a outro banzo superior. Hai anos que estou empe\u00f1ado nunha loita expl\u00edcita pola dignificaci\u00f3n desta literatura; unha loita lenta, pero que nos \u00faltimos anos xa ten dado os seus froitos.<\/p>\n Neste sentido, as cousas mudaron algo, a\u00ednda que moito menos do que un desexar\u00eda. Hai unha d\u00e9cada, os escritores de LIX eramos invis\u00edbeis, non existiamos; e, se se falaba de n\u00f3s, era para facelo dende unha ollada que levaba aparellada unha certa infravaloraci\u00f3n. Agora somos parcialmente vis\u00edbeis e const\u00e1tase un cambio de mentalidade, a\u00ednda que algunhas olladas de menosprezo sobre a LIX sigan estando a\u00ed.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>Nun repaso \u00e1 t\u00faa traxectoria \u00e9 doado identificar unha ampla variedade tem\u00e1tica e formal. Con que temas e t\u00e9cnicas te sentes m\u00e1is c\u00f3modo?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. En canto aos temas, non te\u00f1o ningunha preferencia especial. \u00c9 certo que \u00e1s veces se me encadra como un escritor de misterio, porque as pantasmas te\u00f1en unha presenza evidente en moitas das mi\u00f1as historias, pero iso s\u00f3 \u00e9 porque forman parte da mi\u00f1a realidade infantil, a da Galicia dos anos cincuenta, onde a fronteira entre os vivos e os mortos era moi difusa.<\/p>\n O procedemento de invenci\u00f3n que m\u00e1is me gusta \u00e9 imaxinar historias que suceden nun contexto realista e nas que, dun modo ou doutro, irrompe un elemento fant\u00e1stico. Esta presenza do inexplic\u00e1bel \u00e9 a que, paradoxalmente, me serve para ensanchar os l\u00edmites da realidade e falar dun xeito m\u00e1is verdadeiro dela.<\/p>\n Dende a perspectiva formal, te\u00f1o preferencia pola utilizaci\u00f3n de diferentes voces narradoras e pola utilizaci\u00f3n da primeira persoa. E sempre lle presto moita atenci\u00f3n \u00e1 estrutura dos meus libros, pois creo que \u00e9 decisiva \u00e1 hora de artellar a narraci\u00f3n.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Escribes tanto para o p\u00fablico infantil como para o xuvenil. Con cal te sentes m\u00e1is c\u00f3modo?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. A verdade \u00e9 que onde m\u00e1is c\u00f3modo me sinto \u00e9 cando escribo libros dos que eu chamo \u201cde fronteira\u201d; \u00e9 dicir, libros que adoitan publicarse en colecci\u00f3ns xuven\u00eds pero que tam\u00e9n lle poden interesar a un lector adulto. E os que me resultan m\u00e1is dif\u00edciles son as narraci\u00f3ns para primeiros lectores, un terreo que non considero nada doado; tr\u00e1tase de textos que te\u00f1en que ser formalmente sinxelos e, ao tempo, contar unha historia suxestiva e que reflicta unha visi\u00f3n orixinal do mundo.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>O teu mundo narrativo pos\u00fae un estilo propio e identific\u00e1bel. Son esas \u201cmarcas da casa\u201d, como ti lles chamas. Pensamos, por exemplo, nesa presenza do sobrenatural, esas forzas espectrais que est\u00e1n f\u00f3ra da \u201crealidade\u201d, un aspecto fundamental en <\/em>Cartas de inverno ou <\/em>en Noite de voraces sombras, por exemplo; ou tam\u00e9n na elecci\u00f3n da primeira persoa narrativa en moitos dos teus textos; na predilecci\u00f3n polos personaxes femininos, no teu especial gusto polos finais abertos… Est\u00e1s de acordo que son estas as \u201cmarcas da casa\u201d. Que outras che gustar\u00eda salientar?<\/em><\/p>\n <\/p>\n AFP<\/strong>. O que me parecer\u00eda terr\u00edbel \u00e9 que nos meus libros non houbese esas caracter\u00edsticas que os fan reco\u00f1ec\u00edbeis e os distinguen dos doutros autores. Mellor ou peor, te\u00f1o un xeito propio de contar as mi\u00f1as historias que nace da mi\u00f1a forma de entender a vida e a escrita. Reco\u00f1ezo as \u201cmarcas\u201d que citades na pregunta e non sei ben cales poder\u00eda engadir, se cadra non te\u00f1o a perspectiva necesaria para identificalas.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Tras tantos anos dedicado \u00e1 escrita, hai temas ou t\u00f3picos, ou mesmo pasaxes, que se converten en recorrentes, que te perseguen sen que poidas escapar deles? Algunha vez te viches obrigado conscientemente a afastarte desas recorrencias e tirar por outros cami\u00f1os?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Se decido escribir unha historia determinada \u00e9 porque responde \u00e1s mi\u00f1as preocupaci\u00f3ns ou \u00e1s mi\u00f1as obsesi\u00f3ns. Par\u00e9ceme inevit\u00e1bel ter unhas teimas concretas, o que aparece nas mi\u00f1as novelas responde \u00e1 visi\u00f3n do mundo que te\u00f1o, ao tempo e ao lugar no que me tocou vivir. Por iso creo que non ter\u00eda sentido tentar fuxir diso; para ben ou para mal, ese \u00e9 o meu mundo. Outra cuesti\u00f3n \u00e9 que, formalmente, trate de explorar novos cami\u00f1os, algo ao que sempre hai que estar disposto.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>Nos \u00faltimos anos teste entregado a \u201cremozar\u201d os teus textos, levando m\u00e1is al\u00e1 o concepto de reedici\u00f3n e creando unha categor\u00eda nova que non \u00e9 moi habitual nos escritores actuais. Os teus textos aparecen en novas edici\u00f3ns, actualizadas ou modernizadas e ti reescribes os textos, engades, quitas, pos e o resultado \u00e9 un texto que conserva o seu esp\u00edrito inicial pero vai al\u00e9n del. A que responde este proceso de reescrita? Ten que ver, talvez, cun car\u00e1cter perfeccionista…?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Esta obsesi\u00f3n mi\u00f1a por reescribir os textos responde, en parte, a un feito bastante sinxelo. Nos meus primeiros libros eu ti\u00f1a outra posici\u00f3n diferente ante a escrita, non era a mi\u00f1a ocupaci\u00f3n m\u00e1is relevante, e ademais sab\u00eda menos do oficio. Isto cambiou co paso dos anos, o tempo f\u00edxome decatar dos fallos formais do que levaba publicado. De a\u00ed o intenso proceso de reescritura, que afectou sobre todo aos libros escritos antes de 1996. Tiven a fortuna de que os editores me permitisen refacelos e creo que o traballo pagou a pena: as novas edici\u00f3ns de Contos por palabras<\/em> ou de Cartas de inverno<\/em>, por po\u00f1er dous exemplos, son moito mellores que as orixinais. As historias non cambiaron, e creo que tampouco o esp\u00edrito dos libros, pero tecnicamente est\u00e1n moito mellor resoltos.<\/p>\n Por outra banda, reco\u00f1ezo esa obsesi\u00f3n perfeccionista. A tentaci\u00f3n de reescribir os textos \u00e9 dif\u00edcil de resistir, un sempre pensa que os pode mellorar.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Citabamos antes<\/em> Cartas de inverno, que recentemente chegou \u00e1 s\u00faa 20\u00aa edici\u00f3n en galego, un feito pouco habitual no panorama do libro no noso \u00e1mbito ling\u00fc\u00edstico. E esta a obra que m\u00e1is satisfacci\u00f3ns che ten dado?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Se penso na aceptaci\u00f3n entusiasta dos lectores, Cartas de inverno<\/em> \u00e9, sen d\u00fabida, o libro que mellor acollida tivo. Non s\u00f3 en galego, sen\u00f3n tam\u00e9n en catal\u00e1n (acaba de aparecer a 17\u00aa edici\u00f3n) ou en castel\u00e1n (creo que leva 13 edici\u00f3ns). E as cartas ou correos electr\u00f3nicos que me seguen chegando testemu\u00f1an o interese dos lectores. Enc\u00e1ntame que esa homenaxe expl\u00edcita as atmosferas creadas por Lovecraft siga tan viva como cando a escrib\u00edn.<\/p>\n Malia todo o anterior, non \u00e9 o libro do que me sinto m\u00e1is satisfeito, nin moito menos. Prefiro outros t\u00edtulos, quizais porque neles hai moito m\u00e1is de min ou porque o proceso da s\u00faa escrita me obrigou a enfrontarme a retos m\u00e1is complexos. Estou pensando en libros como Corredores de sombra<\/em>, O centro do labirinto<\/em>, Aire negro<\/em> ou O \u00fanico que queda \u00e9 o amor<\/em>.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Os relatos inclu\u00eddos nunha desas obras que v\u00e9s de citar, <\/em>O \u00fanico que queda \u00e9 o amor, poder\u00edan estar \u00e1 altura dos doutros escritores destacados das nosas letras, mais, cres que ter\u00e1n o mesmo reco\u00f1ecemento ao vir dun escritor encadrado na LIX? E como consideras que lle afectar\u00e1 ao libro estar publicado nunha colecci\u00f3n sen marcas paratextuais evidentes que o adscriban a un p\u00fablico determinado?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Non son eu quen debe xulgar a calidade dese libro, s\u00f3 podo dicir que me satisface como quedou. Creo que a opci\u00f3n de publicalo sen ning\u00fan tipo de marcas non favorece a s\u00faa recepci\u00f3n, pero \u00e9 unha aposta que tam\u00e9n pode servir como un indicador de como est\u00e1n as cousas. A recepci\u00f3n cr\u00edtica foi boa, o libro non pasou desapercibido. E, polo que sei, est\u00e1 a ser lido tanto por persoas adultas como pola mocidade que me adoita ler.<\/p>\n De todos xeitos, os libros \u201cde fronteira\u201d sempre te\u00f1en m\u00e1is complicada a recepci\u00f3n. Con todo, hai t\u00edtulos que conseguen interesar nos dous \u00e1mbitos, como pasou con A historia intermin\u00e1bel<\/em> ou, m\u00e1is recentemente, O neno con pixama a raias<\/em>.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>E seguindo un pouco co tema da cr\u00edtica, seguen existindo prexu\u00edzos, ou cham\u00e9molas \u201cprevenci\u00f3ns\u201d, arredor da literatura infantil e xuvenil e dos seus creadores? Contin\u00faa a existir certa consideraci\u00f3n de literatura menor?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Creo que esas prevenci\u00f3ns contin\u00faan a existir, a\u00ednda que cunha intensidade moito menor que hai uns anos. Neste aspecto \u00e9 moito o que se avanzou, porque partiamos dunha situaci\u00f3n que abalaba entre a invisibilidade e os estereotipos que esta sociedade aplica a todo o que leve o cualificativo de \u201cinfantil\u201d. Agora, ademais de contarmos con algunhas voces cr\u00edticas especializadas, xa hai un sector da cr\u00edtica xeral que se ocupa de n\u00f3s e que tenta xulgarnos en funci\u00f3n das pos\u00edbeis calidades do texto, o que non \u00e9 pouco. Supo\u00f1o que a situaci\u00f3n ir\u00e1 a mellor, a\u00ednda que os prexu\u00edzos, como ben sabemos, son de natureza moi resistente.<\/p>\n De calquera xeito, o problema principal da cr\u00edtica hoxe non \u00e9 ese, sen\u00f3n a falta de espazo nos medios impresos e audiovisuais. Quen nos dese o 10% do espazo que lle dedican ao f\u00fatbol! Nadariamos na abundancia!<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>Agora es un escritor \u201cconsagrado\u201d pero como pensas que se comportou contigo a cr\u00edtica ao longo da t\u00faa traxectoria, sobre todo nos comezos?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. De \u201cconsagrado\u201d, nada. Non podo aceptar ese cualificativo, ten connotaci\u00f3ns que non me convencen. Por riba, parece indicar que xa se chegou ao final dun cami\u00f1o, mentres que eu creo que os mellores libros meus a\u00ednda est\u00e1n por escribir.<\/p>\n Hai vinte anos, cando comecei a publicar, a LIX non exist\u00eda para a cr\u00edtica. Calquera libro de adultos, por malo que fose, aparec\u00eda nos, por outra parte escasos, panoramas anuais da literatura galega. Dos de LIX, fosen bos ou malos, non se falaba. No relatorio \u201cContra a invisibilidade\u201d (que presentei nunhas xornadas en Salamanca en 1995 e que logo se publicou en CLIJ<\/em>) <\/em>explicaba o estado da situaci\u00f3n e demandaba esa imprescind\u00edbel ollada cr\u00edtica.<\/p>\n Dito isto, te\u00f1o que aclarar que, sobre todo a partir de 1996, a cr\u00edtica comezou a reparar no que escrib\u00eda, case sempre dun xeito positivo. Se cadra o punto de inflexi\u00f3n estivo na novela O centro do labirinto<\/em>, que mesmo tivo recensi\u00f3ns en Grial<\/em> e n\u2019A trabe de Ouro<\/em>, algo ins\u00f3lito naquelas datas. Ning\u00fan libro meu volveu ter ese reco\u00f1ecemento, pero hai outros da LIX que si o tiveron.<\/p>\n A ollada da cr\u00edtica par\u00e9ceme imprescind\u00edbel. Non s\u00f3 cumpre un papel esencial no sistema literario; ademais \u00e9 sempre un est\u00edmulo para o escritor, a\u00ednda que a valoraci\u00f3n recibida sexa negativa. Eu leo as que se escriben sobre os meus libros, xaora, mais te\u00f1o por norma non comentalas nunca. A liberdade de quen fai a cr\u00edtica par\u00e9ceme tan importante como a que eu demando como escritor.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>.<\/strong> Que pensas cando din de ti que es un cl\u00e1sico contempor\u00e1neo?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Non penso nada, porque non creo que o diga ningu\u00e9n. E se o din, eu non me reco\u00f1ezo nesa adscrici\u00f3n. S\u00f3 acepto o de contempor\u00e1neo, xaora, consid\u00e9rome unha persoa do meu tempo.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Lembras algunha cr\u00edtica \u201cdemoledora\u201d sobre algunha das t\u00faas obras? Ou algunha que non consideraras digna do lector-opinador que a realizou?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Demoledora, non; o certo \u00e9 que a cr\u00edtica, cando se achegou aos meus libros, case sempre o fixo con interese. Outra cousa \u00e9 que eu poida estar en desacordo coas opini\u00f3ns expresadas ou, \u00e1s veces, considerar que algunhas olladas son superficiais e estereotipadas; pero isto \u00e9 inevit\u00e1bel, forma parte das regras do xogo.<\/p>\n O que m\u00e1is pode lamentar un escritor \u00e9 que o libro non reciba atenci\u00f3n ningunha e pase desapercibido, como adoita sucederme coas novelas dirixidas a un lectorado m\u00e1is novo (No coraz\u00f3n do bosque<\/em>, As fadas verdes<\/em>, Un tren cargado de misterios<\/em>, O raio veloz<\/em>…). Claro que, como compensaci\u00f3n, sempre est\u00e1 a recepci\u00f3n xenerosa dos lectores, nese aspecto consid\u00e9rome moi afortunado.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>Se tiveses que destacar uns poucos t\u00edtulos da t\u00faa produci\u00f3n, cales salientar\u00edas? Cal dir\u00edas que \u00e9, de entre todos, o libro m\u00e1is innovador? E poder\u00edas sinalar aquel ao que lle tes m\u00e1is cari\u00f1o ou o que significou un paso fundamental na t\u00faa traxectoria?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Creo que alg\u00fans dos meus libros foron abertamente innovadores, alg\u00fans pola forma e outros pola tem\u00e1tica. Par\u00e9ceme que Contos por palabras<\/em>, Aire negro<\/em>, Noite de voraces sombras<\/em> ou O meu nome \u00e9 Skywalker<\/em> contribu\u00edron a levar m\u00e1is al\u00e1 as fronteiras da LIX galega.<\/p>\n En canto aos que lles te\u00f1o m\u00e1is aprecio, non me resulta doado seleccionalos, xa que levo publicados m\u00e1is de corenta t\u00edtulos e moitos deles foron, no seu momento, moi importantes para min. Se cadra, ademais dos xa citados, salientar\u00eda Corredores de sombra<\/em>, O centro do labirinto<\/em>, No coraz\u00f3n do bosque<\/em> e, sobre todo, un libro que considero merecedor de mellor fortuna que a que tivo, O laboratorio do doutor Nogueira<\/em>.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Tes afirmado que es un fiel seguidor dos blogs. Nos \u00faltimos tempos semella un formato moi din\u00e1mico para difundir contidos e informaci\u00f3ns diversas mais tam\u00e9n opini\u00f3ns sen fundamento, mesmo insultos amparados no anonimato. Que opinas deles?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. \u00c9 certo que sigo con intensidade o fen\u00f3meno dos blogs, par\u00e9cenme unha ferramenta comunicativa extraordinaria, que mesmo pode funcionar como rede social alternativa \u00e1 visi\u00f3n do mundo que nos ofrecen os medios de comunicaci\u00f3n convencionais. Por outra banda, serviron para facer ver que, contra o que moitos agoireiros prognosticaban, a Rede \u00e9 un medio eficac\u00edsimo para darlle ao galego a visibilidade social que os medios tradicionais lle negan. Recomendo, neste sentido, o contundente artigo de Mar\u00eda Y\u00e1\u00f1ez, \u201cA lingua flipa (mil)\u201d, que se pode atopar doadamente na Rede.<\/p>\n Par\u00e9ceme un privilexio estar ao tanto da ollada sobre a realidade que se nos ofrece dende Br\u00e9temas<\/em>, As uvas na solaina<\/em>, D\u00edas estranhos<\/em>, F\u00edos invisibles<\/em>, A canci\u00f3n do n\u00e1ufrago<\/em>, Arume dos pi\u00f1eiros<\/em>, Si, home, si<\/em>, Esto es Brooklin<\/em>, De paso<\/em>…, por citar s\u00f3 alg\u00fans dos moitos blogs que visito a diario. Que, en contrapartida, haxa que ler alg\u00fans comentarios malintencionados ou directamente insultantes, par\u00e9ceme un prezo ben cativo. Se na sociedade existen persoas que se moven polo rancor ou pola envexa, \u00e9 normal que aparezan tam\u00e9n na Rede, que ademais as ampara co anonimato. Mais, insisto, isto par\u00e9ceme unha miudeza se o comparo coa fervenza de creatividade, rigor e entusiasmo que encerran os blogs.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Un dos teus \u00faltimos reco\u00f1ecementos \u00e9 esa candidatura ao Premio Astrid Lindgren que outorga o goberno sueco. Como a valoras? E neste sentido, e dado que \u00e9 un dos galard\u00f3ns que se resisten a figurar no teu palmar\u00e9s persoal, que significar\u00eda para ti acadar por fin o tan merecido Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. A candidatura ao Premio Astrid Lindgren \u00e9 un reco\u00f1ecemento do que non podo m\u00e1is que alegrarme. Polo nome que leva o premio e pola concepci\u00f3n da LIX que vai aparellada ao nome da escritora sueca.<\/p>\n En canto ao Premio Nacional, a mi\u00f1a opini\u00f3n \u00e9 ben sinxela: foron bastantes os anos en que alg\u00fan libro meu chegou \u00e1 derradeira votaci\u00f3n, e agradezo moito ese reco\u00f1ecemento reiterado ao meu labor. Agora ben, se ningunha obra mi\u00f1a o acadou ser\u00eda porque os xurados consideraron m\u00e1is meritorios os libros doutros colegas. Se algunha vez un dos meus libros ten m\u00e1is fortuna, pois magn\u00edfico; pero non \u00e9 algo que me quite o sono.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>A t\u00faa traxectoria como docente \u00e9 ampla, abrangue m\u00e1is de trinta anos, e est\u00e1 ateigada de proxectos desenvolvidos con \u00e9xito e dunha participaci\u00f3n m\u00e1is que salient\u00e1bel en todo tipo de iniciativas marcadas pola defensa constante da lectura e tam\u00e9n pola da lingua galega. Que determinou a t\u00faa escolla desa profesi\u00f3n?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. A mi\u00f1a primeira profesi\u00f3n foi a de Perito Industrial, carreira que estudei na Universidade Laboral de Xix\u00f3n. Pero tam\u00e9n me atra\u00eda moito o mundo educativo e, ademais, ti\u00f1a moi presente a frase dun amigo de meu: \u201cSe che gusta tanto ler, se che apetece escribir, como vas desperdiciar a t\u00faa vida nunha empresa?\u201d. As\u00ed que, tras traballar durante un tempo en Barcelona, decid\u00edn darlle un xiro \u00e1 mi\u00f1a vida e vinme para A Coru\u00f1a, onde fixen Maxisterio.<\/p>\n Axi\u00f1a vin que fora a decisi\u00f3n correcta, pois o mundo educativo apaixon\u00e1bame. Tocoume vivir todo o proceso que supuxo o paso da ditadura a un sistema democr\u00e1tico, traballei intensamente con outros mestres e mestras que queriamos cambiar o mundo desde as aulas. Fixen Ciencias da Educaci\u00f3n, escrib\u00edn, experimentei… A docencia foi o centro da mi\u00f1a vida durante moitos anos. E foi a trav\u00e9s da mi\u00f1a profesi\u00f3n de mestre como descubr\u00edn os grandes autores da LIX que, dalg\u00fan xeito, me marcaron o cami\u00f1o que logo acabar\u00eda percorrendo como escritor.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>A educaci\u00f3n en xeral e o papel da lectura nas aulas son cuesti\u00f3ns que parecen estar sempre sometidas a debate, na procura da receita m\u00e1is axeitada, a medici\u00f3ns permanentes… Dende a t\u00faa experiencia, como valoras o que est\u00e1 acontecendo e cales pensas que son os retos de cara ao futuro? A lectura debe ser unha finalidade en si mesma ou un instrumento ao servizo dos contidos curriculares? Existen receitas m\u00e1xicas para espertar o gusto pola lectura? Poder\u00edase vivir sen ela ou converterse no reduto dunha minor\u00eda?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. \u00c9 dif\u00edcil contestar unha pregunta tan ampla, estas cuesti\u00f3ns esixir\u00edan unha conversa monogr\u00e1fica para elas soas. Coma tal, abordar o papel que cumpre o sistema educativo na actualidade: se est\u00e1 contribu\u00edndo a corrixir as desigualdades sociais ou se est\u00e1 organizado para lexitimar e reforzar esas desigualdades de partida.<\/p>\n Mais, centr\u00e1ndome s\u00f3 na lectura, considero que \u00e9 unha capacidade imprescind\u00edbel para as persoas que vivimos na sociedade actual. Unha sociedade democr\u00e1tica s\u00f3 \u00e9 pos\u00edbel cunha cidadan\u00eda cr\u00edtica, con capacidade para se expresar e defender as s\u00faas propias ideas; a lectura \u00e9 un dos factores necesarios para que iso sexa pos\u00edbel. Claro que hai o perigo doutros modelos de sociedade, onde a lectura estea reservada \u00e1s minor\u00edas dirixentes e a cidadan\u00eda sexa submisa e manipul\u00e1bel, ao estilo da que Ray Bradbury imaxinou en Fahrenheit 451<\/em> ou Orwell en 1984<\/em>. Por algo o primeiro que fan as ditaduras \u00e9 queimar ou prohibir libros, porque temen todo o potencial que gardan.<\/p>\n Vivimos nunha sociedade que experimentou unha profunda transformaci\u00f3n. Nunca se leu tanto como agora, o nivel educativo da poboaci\u00f3n \u00e9 moi superior ao de hai poucas d\u00e9cadas, cando a maior\u00eda non pasaba dos estudos primarios e s\u00f3 unhas minor\u00edas ti\u00f1an acceso ao saber. Hoxe, ademais da extensi\u00f3n da escolarizaci\u00f3n, as TICs xeran novos espazos para a lectura, e de a\u00ed xorde a necesidade de desenvolver capacidades novas en relaci\u00f3n con Internet, imprescind\u00edbel xa para o acceso aos contidos instrumentais. Nun plano m\u00e1is profundo, ademais do pracer est\u00e9tico, a lectura, sobre todo a literaria, \u00e9 imprescind\u00edbel para co\u00f1ec\u00e9rmonos mellor e para entender c\u00f3mo \u00e9 a sociedade en que vivimos, as\u00ed como a complexidade da vida e das relaci\u00f3ns interpersoais.<\/p>\n E si, claro que hai v\u00edas para espertar o pracer de ler, procedementos que xa te\u00f1en m\u00e1is que probada a s\u00faa eficacia: neste eido xa est\u00e1 case todo inventado, non hai m\u00e1is que trasladalo \u00e1 pr\u00e1ctica. Outra cousa \u00e9 que as pol\u00edticas p\u00fablicas sexan insuficientes ou que os valores que de verdade promociona esta sociedade vaian por outros cami\u00f1os.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>Que opinas da formaci\u00f3n dos mediadores na actualidade? Consideras un aspecto b\u00e1sico a educaci\u00f3n literaria para poder levar a cabo con rigor o labor de mediador?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. A competencia lectora s\u00f3 se adquire a trav\u00e9s dun longo proceso, con moitas etapas intermedias. Ningu\u00e9n nace lector (tampouco non lector, ollo), pero todos nacemos coa capacidade de desenvolver ao m\u00e1ximo a nosa competencia lectora. Que se desenvolva ou non, depende dos contextos familiares, educativos e sociais onde nos eduquemos. A cuesti\u00f3n \u00e9 as\u00ed de sinxela.<\/p>\n De a\u00ed que a formaci\u00f3n dos mediadores sexa un factor fundamental, a\u00ednda que non o \u00fanico. Tense avanzado moito ao longo dos \u00faltimos anos, mais \u00e9 enorme o cami\u00f1o que queda por percorrer. Os mediadores precisan dunha educaci\u00f3n literaria, xaora, pero a\u00ednda precisan m\u00e1is do que \u00e9 a pedra angular na promoci\u00f3n da lectura: crer verdadeiramente na importancia que para as persoas ten a lectura e ser quen de transmitir ese entusiasmo.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>Pode ser \u00fatil a prescrici\u00f3n das mesmas lecturas para todos os alumnos e alumnas das clases? Que criterios tes manexado \u00e1 hora de elaborar as t\u00faas recomendaci\u00f3ns, as t\u00faas selecci\u00f3ns propias?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Como os alumnos e alumnas traen \u00e1 aula gustos e motivaci\u00f3ns diferentes, o que me parece adecuado \u00e9 proporcionar unha variada proposta de lectura, para que cada alumno encontre libros axeitados ao seu nivel de competencia literaria e outros que lle abran perspectivas novas e complexas. Ou sexa, defendo a elaboraci\u00f3n dun \u201cmen\u00fa\u201d que sirva para atender a diversidade de intereses e niveis que conviven en cada clase e para estimular que o alumnado se enfronte a novos retos formais e tem\u00e1ticos.<\/p>\n Isto non excl\u00fae a pos\u00edbel prescrici\u00f3n dalg\u00fan t\u00edtulo concreto, que \u00e9 a opci\u00f3n axeitada cando se quere traballar un conxunto de cuesti\u00f3ns \u2013tem\u00e1ticas, formais, creativas\u2013 a partir da lectura dese t\u00edtulo determinado (sempre po\u00f1o de exemplo o magnifico abano de propostas que V\u00edctor Moreno desenvolve en El deseo de leer<\/em> a partir d\u2019A illa do doutor Moreau<\/em>, de H. G. Wells). Creo que unha suxestiva selecci\u00f3n de libros para fomentar a lectura e desenvolver a competencia literaria, e alg\u00fan t\u00edtulo concreto para traballar determinadas cuesti\u00f3ns pode ser un programa axeitado.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/em><\/strong>Nun mundo envolvido nas reflexi\u00f3ns arredor do global e do local e desde a t\u00faa experiencia de escritor con cami\u00f1o aberto nas linguas peninsulares e internacionais, como valoras o concepto de \u201cperiferia\u201d, cando en ocasi\u00f3ns se alude \u00e1 t\u00faa pertenza a un \u201csistema perif\u00e9rico\u201d ou a formar parte da n\u00f3mina de creadores que utilizan unha lingua minorizada?<\/em><\/p>\n AFP<\/strong>. Un escritor nunca \u00e9 perif\u00e9rico, o centro do mundo sempre est\u00e1 na s\u00faa mesa de traballo. O proceso de creaci\u00f3n non sabe de periferias, do mesmo xeito que a lingua que un usa sempre \u00e9 a ferramenta id\u00f3nea, malia os problemas socioling\u00fc\u00edsticos que poida ter. Cando menos en teor\u00eda, a situaci\u00f3n xeogr\u00e1fica ou ling\u00fc\u00edstica non ten por que incidir no proceso de creaci\u00f3n. E moito menos neste tempo de Internet, onde fican moi cuestionados os conceptos de centro e periferia na comunicaci\u00f3n. Se eu escribo en ingl\u00e9s nunha illa perdida do Pac\u00edfico \u00e9 o mesmo que se o fixese nunha oficina de Londres, sempre que te\u00f1a canles axeitados para me comunicar co meu axente.<\/p>\n Onde est\u00e1 o problema, que existe e \u00e9 moi serio, \u00e9 nas cuesti\u00f3ns pol\u00edticas, nas relaci\u00f3ns econ\u00f3micas e de poder. Escribir nunha lingua minorizada, pertencer a unha cultura minorizada, sup\u00f3n graves problemas de visibilidade, tanto na sociedade \u00e1 que pertences (e penso agora nos libros galegos en Galicia, confinados coma nunha reserva india en boa parte das librar\u00edas, ou no tratamento subordinado que reciben nos medios de comunicaci\u00f3n, ou no mantra<\/em> de que somos unha literatura subvencionada) como na posibilidade de ser traducido a outras linguas e chegar as\u00ed a outros potenciais lectores doutros pa\u00edses do mundo. As\u00ed que a cuesti\u00f3n \u00e9 pol\u00edtica, e son as medidas de pol\u00edtica cultural as que poden axudar a solucionala.<\/p>\n B-ARR \/ IS<\/strong>. <\/strong>Nas t\u00faas obras revelas claramente os teus posicionamentos ideol\u00f3xicos en relaci\u00f3n coa lingua, a cultura, as cuesti\u00f3ns sociais… Por exemplo, n\u2019<\/em>O centro do labirinto defend\u00edas a diversidade ling\u00fc\u00edstica e cultural do mundo fronte \u00e1 agresi\u00f3n que propicia a globalizaci\u00f3n neoliberal; n\u2019<\/em>O meu nome \u00e9 Skywalker conc\u00e9deslle protagonismo a cuesti\u00f3ns sociais; n\u2019<\/em>O Raio Veloz pres\u00e9ntase case unha filosof\u00eda vital; en <\/em>Noite de voraces sombras